زندگی قسطی شده؛ ایرانی‌ها برای نان و گوشت هم وام می‌گیرند
یک زن کارمند در تهران ماهیانه چهار قسط می‌پردازد؛ دو می‌لیون تومان برای خرید آنلاین از سرویس اعتباری یک پلتفرم فروش، دو می‌لیون و ۷۰۰ هزار تومان برای قسط بانک آنلاین، پنج می‌لیون تومان برای صندوق دورهمی خانوادگی و دو می‌لیون تومان برای صندوق وام محل کار. از دو محل کارش آخر ماه تنها پنج تا شش می‌لیون تومان برای هزینه‌های زندگی باقی می‌ماند.
زندگی در ایران به‌شکل نسیه‌ای در آمده است. برنج، شوینده، ماکارونی، روغن، وسایل الک‌ترونیکی، لباس، کفش، کیف، طلا، لوازم بهداشتی و آرایشی همگی به‌صورت اقساطی فروخته می‌شوند. پیش از این گزارش‌ها از فروش نسیه‌ای نان، گوشت و مرغ حکایت داشت که گره‌گشای قشر ضعیف بود، اما اکنون خرید‌های اقساطی بر زندگی طبقه متوسط هم سایه افکنده است.
رشد چشمگیر پلتفرم‌های خرید اعتباری
گزارش‌های شهریورماه نشان می‌دهد تمایل ایرانی‌ها به عضویت در پلتفرم‌های خرید اعتباری و قسطی روزبه‌روز افزایش یافته است. تعداد وام‌ها و مبلغ خواست‌های خرید اقساطی در دو پلتفرم با سهم بازار بالا، بیش از ۵۰۰ درصد و هزار درصد رشد داشته‌اند. بازدید‌های کاربران نشان می‌دهد اعتبار‌های دریافتی بیش‌تر برای خرید گوشی، لپ‌تاپ، لوازم آرایشی و بهداشتی و پوشاک خرج می‌شود.
آمار یکی از پلتفرم‌های معروف اعتباری حاکی است در سال ۱۴۰۲، مقدار خرید قسطی و اعتباری ۴۷۲ درصد و وام‌های پرداخت‌شده برای خرید اقساطی ۵۶۶ درصد افزایش یافته است. در سال قبل ۱۸۲ هزار و ۴۲۹ کاربر از این پلتفرم به‌صورت قسطی خرید کرده‌اند. پلتفرم دیگر با بیش از سه می‌لیون و ۵۰۰ هزار کاربر فعال، رشد بیش از هزار و ۱۰۰ درصدی در مبلغ خواست از طریق سرویس اعتبار اقساطی گزارش کرده است.
بر اساس گزارش‌ها، پرطرفدار‌ترین کالا‌های خرید اعتباری در سال قبل شامل خودکار پنتر، پنیر فتا، اسپاگتی زر ماکارون، سیب‌زمینی و روغن سرخ‌کردنی بوده است. ارزان‌ترین خرید در پلتفرم دیگر مربوط به اسباب‌بازی گربه به قیمت ۵۰ هزار تومان بوده است.
دیدگاه متفاوت در مورد گسترش خرید اقساطی
محمدحسن فرازمند، معاون مارکتینگ یکی از پلتفرم‌های خریدوفروش آنلاین، معتقد است گسترش پلتفرم‌های تسهیل‌گر خرید اقساطی لزوما ربط مستقیم با افت قدرت خرید ندارد. او به صبح زود می‌گوید در آمریکا و بسیاری از کشور‌های اروپایی، اعتبار بخش جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره است. با گسترش فناوری‌های مالی (فین‌تک و لندتک)، خرید اعتباری از طریق کیف‌پول‌های الک‌ترونیکی و خدمات الان بخر بعدا پرداخت کن (BNPL) رواج یافته است. شرکت‌هایی مانند پی‌پال، کلارنا و آفترپی این مدل‌ها را به‌صورت آنلاین ارائه می‌دهند.
فرازمند توضیح می‌دهد شرکت‌های تسهیل‌گر وام، فرآیند‌های پیچیده و کاغذبازی‌های بانکی را حذف و دیجیتالی کرده‌اند. برای اطمینان از پرداخت اقساط، معارفه ضامن حذف شده و سابقه اعتباری برای خرید اقساطی و چک و سفته برای دریافت وام جایگزین ضامن شده‌اند. همه فرآیند‌ها آنلاین و بدون مراجعه حضوری انجام می‌شود. این امر به افراد در دور‌ترین نقاط که به خدمات بانکی دسترسی ندارند یا از سمت بانک‌ها واجد شرایط وام نیستند، امکان استفاده از خدمات مالی را می‌دهد.
به گفته فرازمند، در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۰۰ هزار کاربر این پلتفرم وام‌های خرد گرفته‌اند که مجموع اعتبار‌های پرداخت‌شده ۷/۵ همت تومان بوده، نشان‌دهنده ۲۰۰ درصد رشد نسبت به سال قبل. در این سال ۱۲ می‌لیون کالا با استفاده از اعتبار‌های دیجی‌پی خریداری شده است. می‌انگین سنی مردان وام‌گیرنده ۳۰/۵ سال و زنان ۲۹/۲ سال بوده است. رکورد پرداخت ۵۷ می‌لیارد تومان وام در یک روز و ۲۷ می‌لیارد تومان اعتبار در یک روز ثبت شده است.
نرخ فقر و پیامد‌های اجتماعی
مرکز پژوهش‌های مجلس در سوم آبان‌ماه امسال اعلام کرد نرخ فقر در سال ۱۴۰۲ به ۳۰/۱ درصد جمعیت ایران رسیده، ۰/۴ واحد درصد بیش‌تر از سال قبل. یعنی یک‌سوم ایرانی‌ها توانایی برآورده کردن نیاز‌های اساسی را ندارند. این نرخ در پنج سال اخیر در سطح ۳۰ درصد تثبیت شده و پیش‌بینی می‌شود در ۱۴۰۳ نیز همچنان بماند. نرخ فقر در ابتدای دهه ۹۰ در سطح ۲۰ درصد بود، اما پس از سال ۱۳۹۸ با افزایش تورم و افت رشد اقتصادی به ۳۱ درصد رسید.
برآورد‌های وزارت رفاه نشان می‌دهد در سال ۱۳۹۶ جمعیت زیر خط فقر غذایی نزدیک به ۱۸ می‌لیون نفر بود که به دلیل تورم و شوک‌های ۹۷ و ۹۸ به بیش از ۲۶ می‌لیون نفر در آخر ۹۸ رسید. در آخر ۱۴۰۰ نزدیک به ۳۲ می‌لیون نفر در خطر فقر قرار داشته‌اند.
تبلیغات قسطی در بخش خدمات
فروش اقساطی به بازار خدمات هم گسترش یافته است. خدمات زیبایی و دندانپزشکی با اعتبار ۳۰ می‌لیون تومان و بازپرداخت ۱۲ ماهه همراه با سفته الک‌ترونیکی تبلیغ می‌شوند. اعتبار‌های پنج می‌لیون تومانی برای خرید مواد غذایی در چهار قسط بدون ضامن و وثیقه ارائه می‌شود. بازدید‌ها نشان می‌دهد مردم بیش از همه برای لوازم اولیه و مواد غذایی خرید قسطی می‌کنند.
داستان‌های زندگی قسطی
مریم، هفت سال است تنها در تهران زندگی می‌کند و سه سال است بیش‌تر خرید‌هایش قسطی است. او می‌گوید درآمدم نسبت به چهار سال پیش بیش‌تر شده اما اضطرابم بالا‌تر رفته، چون بخش زیادی برای اجاره و قسط رهن می‌رود. نصف درآمدم برای این هزینه‌ها صرف می‌شود و باقی‌مانده برای خرید‌های الزامی زندگی خرج می‌شود. رهن خانه‌اش ۲۵ درصد افزایش یافته و اجاره از ۱.۵ می‌لیون به ۴ می‌لیون تومان رسیده، در حالی که حقوقش رشد خاصی نداشته است. مریم دوشغله است و می‌گوید بعد‌انداز را فرا‌موش کرده‌ام. خرید قسطی حاشیه امنی می‌سازد اما از نظر روانی صدمه‌زاست. همه زندگی‌ام قسطی شده، حتی برای کالا‌های عادی و اولیه.
سمیرا هم کارمند است و علاوه بر کار ثابت، شیفت شب دارد. او می‌گوید همیشه از خرید قسطی فرار می‌کردم، اما ناگزیر شدم. برای خرید یک وسیله باید چند ماه پس‌انداز می‌کردم که تا موقع خرید قیمتش بالا می‌رفت. وام بانک و خرید اعتباری موبایل کردم. خرید اعتباری مثل چاه ویل است، واردش می‌شوی سخت خارج می‌شوی. او دو قسط می‌پردازد و می‌گوید استرس قسط‌ها را بالا برده است.
علی، مترجم، کادوی تولد همسرش را قسطی خریده علت خرید قسطی، مطمئن نبودن از آینده است. حتی کتاب‌ها هم قسطی شده‌اند. در اطرافم همه از سرویس‌های اعتباری برای خرید سوپرمارکتی استفاده می‌کنند. خرید قسطی زندگی را آسان‌تر کرده اما از نظر روانی صدمه‌زاست. ما مدام در فکر پرداخت اقساط هستیم.
شروین دیدگاه متفاوتی دارد خرید قسطی به خریدار و فروشنده سود می‌رساند و چرخه اقتصادی را متحرک می‌کند. در همه جا مرسوم است، اما در ایران به دلیل عدم ارامش اقتصادی و کاهش مداوم ارزش پول، فروشنده نمی‌تواند اقساط طولانی بدهد. مشکل اینجاست که فروشنده دسته‌چک کار‌مندی می‌خواهد یا کالا‌های نامرغوب برای فروش قسطی می‌گذارد.
زهره، ۴۰ ساله و دوشغله، ماهانه بیش از ۱۰ می‌لیون تومان قسط می‌پردازد و برای خرید‌های دیگر پولی نمی‌ماند. او می‌گوید اکنون به‌طور همیشگی به فکر خرید قسطی هستم، حتی برای کالا‌هایی که احتمالا آنقدر به آن‌ها نیاز ندارم. در کنار این‌ها، فروش کالا‌های دست‌دوم در پلتفرم‌های آنلاین رونق گرفته؛ از جعبه خالی ۲۰ هزار تومانی تا لباس زیر در حد نو ۳۰۰ هزار تومانی.
تحلیل جامعه‌شناس چرخه محرومیت و محدودیت مدام
سمیه توحیدلو، جامعه‌شناس گسترش و اقتصاد دانشگاه تهران، به صبح زود می‌گوید وقتی شرایط اقتصادی تشدید شود، تورم بالا رود و اشتغال کاهش یابد، مردم برای تامین نیاز‌های روزمره دچار مشکل می‌شوند. در چنین شرایطی نه در ایران بلکه در همه جهان، مردم از پس‌انداز‌های بلندمدت و کلان صرف نظر می‌کنند. ترجیح می‌دهند پول را بلافاصله به کالا‌های مصرفی تبدیل کنند.
او افزود این ویژگی اقتصاد رفتاری در جوامعی است که وسع اقتصادی‌شان به دلیل تورم نمی‌رسد. طبیعی‌ترین اتفاق تعویق خرید ماشین، خانه و ملزومات مهم است. تورم چندرقمی پی‌درپی خانواده‌ها را دچار بحران می‌کند. شش دهک اول جامعه زیر فقر نسبی قرار دارند و هر روز قیمت کالا‌ها افزایش می‌یابد. خانواده‌ها چاره‌ای ندارند جز حذف این کالا یا خرید اقساطی.
توحیدلو تأکید کرد خرید‌های اقساطی افراد را در دام محرومیت و محدودیت مدام می‌اندازد. این چرخه تنها با پشتیبانی مالی اختصاصی شکسته می‌شود که معمولا اتفاق نمی‌افتد. افراد با خرید قسطی از آینده شغلی خود استفاده می‌کنند تا امروز را بگذرانند. این نتیجه ورشکستگی زندگی و ناترازی در مصرف است که مدام تکرار و گسترش می‌یابد. در روابط کار هم، فرد وابسته به شغل می‌شود و نمی‌تواند آن را رها کند، حتی اگر حقوقش به‌موقع پرداخت نشود یا بیمه نشود.
تشدید فقر با خرید قسطی برای نیاز‌های اولیه
به باور توحیدلو، خرید‌های قسطی جاری، خوردن از آینده است و فرد را در بدهکاری همیشگی می‌اندازد. این با خرید خانه متفاوت است که در آن افراد پس‌انداز معکوس می‌کنند. اثرات اجتماعی در روابط بین‌فردی دیده می‌شود و برنامه‌ریزی‌های زندگی را به هم می‌ریزد. وقتی خرید‌ها قسطی می‌شود، افراد نمی‌توانند پس‌انداز داشته باشند. این تا زمانی قابل قبول است که منجر به فقیر‌تر شدن نشود و مازاد درآمدی وجود داشته باشد.
او تصریح کرد مصرف اصلی شامل خوراک، سرپناه، پوشاک است. وقتی هزینه‌ها کفاف نیاز‌ها را ندهد، فرد از مصارف فرهنگی و تفریحی کسر می‌کند یا برای تامین آن‌ها قسطی خرید می‌کند و مدام فقیر‌تر می‌شود. فقیر‌تر شدن زمانی است که ناترازی در درآمد و هزینه خانوار دیده شود. در کشور‌های دیگر خرید اعتباری برای مازاد بر نیاز‌های پایه است، اما خرید مصارف اولیه به‌صورت قسطی به معنی…