
امیر اثباتی: سانسور تقدیر نیست، تدبیر غلط دولتهاست؛ شوراها آثار را در نطفه نابود میکنند
طراح صحنه و گرافیست امیر اثباتی، برنده چهار سیمرغ بلورین جشنواره فیلم فجر، حدود دو هفته پیش در نامهای خطاب به کمال تبریزی و سایر اعضای شورای پروانه نمایش، انتقاداتی را مطرح کرد. او نوشت که تبریزی در طول سی تا چهل سال گذشته بیش از دیگران از تصمیمات شورای بازبینی فیلم یا همان پروانه نمایش صدمه دیده است، اما اکنون در صف کوردداران فیلمهای توقیفی و اصلاح شده قرار گرفته است.

اثباتی که عضو خانه سینما و در دورهای عضو هیئتمدیره این نهاد صنفی بوده، در ادامه نامه پرسید که نظر خانه سینما در مورد ماهیت و کارکرد این شورا در شرایط جاری چیست، و یادآور شد که مدیرعامل خانه سینما در ترکیب همین شورا حضور دارد. او به اظهارنظر رئیس هیئتمدیره خانه سینما در شورای انقلاب فرهنگی درباره مخالفت با تصویب آییننامههای شوراهای صدور پروانه ساخت و نمایش بدون نظرخواهی نهادهای صنفی اشاره کرد.
در گفتگو با امیر اثباتی درباره سانسور و روابط قدرت و هنرمند، او توضیح داد که نوشتن این نامه اتفاقی بوده است؛ وقتی لیست افراد منصوب به شورای پروانه نمایش یا بازبینی فیلمنامه منتشر شد، دیدن نام چند نفر از جمله کمال تبریزی برایش سوالبرانگیز شد. اثباتی معتقد است این شورا در دل خود مفهوم سانسور را میآورد، جایی که فیلتر و مانعی برای تأثیر هنری است قبل از رسیدن به مخاطب.
اثباتی تأکید کرد که اگر اثر هنری مغایر با نگاه و نگرانیهای اعضای شورا باشد، باید تحول کند و آن نگرانی رفع شود؛ این همان سانسور است. او گفت که اندیشه هنرمند باید آزاد باشد، اما در این چرخه با نگاه افراد دیگر تغییر میکند که مغایر با آزادی اندیشه در قانون اساسی و منشور حقوق بشر است.
سوال اصلی اثباتی این است که چه سند و اسناد بالادستی وجود دارد که بر پایه آن شورا قضاوت کند. او گفت که تاریخچه این شورا را از ابتدای سینمای ایران میداند، اما گمان نمیکند معیارها امری جدی باشند یا کارکرد اعضا مبتنی بر آنها باشد. اثباتی اضافه کرد که شورا نظر خود را به صورت مکتوب و شفاف با استناد به ملاکها به فیلمساز اظهار نمیکند و بیشتر یک مصلحتسنجی ناشی از رویکرد فرهنگی و سیاسی در هر دوره است.
او مثال زد که در دولتهای گوناگون کارکرد و خروجی شورا متفاوت است؛ فیلمی در یک دوره مشمول جرحوتعدیل میشود و در دوره دیگر محدودیتها حذف میشود. اثباتی پرسید اگر مستندات و ملاکهای قانونی وجود دارد، آن را به صورت عمومی اعلام کنند و آیا خود اعضا آن را میپذیرند.
اثباتی به مورد داریوش مهرجویی اشاره کرد که پروانه ساخت گرفت اما هیچ تضمینی برای پروانه نمایش وجود نداشت. او این چرخه را معیوب و اساسا غلط خواند و پرسید چرا گروهی باید برای هنرمند تصمیم بگیرد که اثر خلق کند یا نه، در حالی که شاعر، نویسنده و آهنگساز از کسی اجازه نمیگیرند.
تاریخچه سانسور را از سال ۱۳۴۱ با مهدی مسعود شاهی و اصول سهگانه پشتیبانی، هدایت و نظارت آغاز دانست و گفت که در رژیم قبل نیز فیلمسازان باید از مسئولین وزارت فرهنگ، شهربانی یا وزارت سرزمین مجوز میگرفتند. اثباتی تأکید کرد که پروانه ساخت تضمینکننده نمایش اثر نیست و فیلمساز باید بعدا به شورای نمایش مراجعه کند که ممکن است مجوز ندهد.
وضعیت عمیقتر و هولناکتر این است که حتی با پروانه نمایش، عدهای خارج از دایره سینما میتوانند فیلم را از پرده پایین بکشند. اثباتی از فیلم آدم برفی به عنوان یکی از شاخصترین موارد نام برد و افزود که مارمولک، خانه پدری و فیلمهای دیگر نیز پس از اکران توقیف شدند و سالها نمایش در نیامدند، هرچند بعدها به نمایش درآمدند و تحسین شدند. او نتیجه گرفت که ضوابط و ملاکها چیز جدی نیستند و رویکردهای ادواری بین قدرت و هنرمند است.
مسئله اساسی بر اساس نظر اثباتی این است که قدرت میخواهد هنر را در اختیار داشته باشد و کنترلگر باشد، مانع گفتگوی مستقیم بین مردم و هنرمند میشود. او گفت که هنرمند در تعارض با جامعهاش قرار میگیرد، اما آن گفتگوی دیگری است؛ قبل از آن، هنرمند باید با قدرت بابت ساخت اثر کلنجار برود، چه قبل و چه بعد از انقلاب.
اثباتی سانسور را علنی و قانونی ندانست و گفت هیچ چیز مکتوبی به دست کسی نمیدهد؛ امر نانوشتهای است که در زمان میچرخد. راهحل را در خروج هنرمند از این چرخه دید یا به قدرت تفهیم کنیم تا دست از سانسور بردارد، یا هنرمند باید راهحلی بیابد. او مثال تاریخی زد داریوش مهرجویی در سالهای ۱۳۴۸-۴۹ فیلم گاو را ساخت، نماینده دولت آن را نامناسب دانست و توقیف کرد، اما مهرجویی فیلم را به ونیز برد، جایزه گرفت و نام ایران را جهانی کرد، که باعث عقبنشینی حکومت شد. اثباتی یادآور شد که امام خمینی در مورد گاو اظهارنظر کرد و در شرایطی که برخی سینما را حرام میدانستند، زیر پا گذاشتن قانون توسط فیلمساز، علت نجات صنعت شد.
مثال دیگر دایره مینا بود که توقیف شد و بعدها منجر به تشکیل سازمان انتقال خون گردید. اثباتی نتیجه گرفت که فیلمسازان به تنهایی ناچارند راهی بیابند یا قانون را زیر پا بگذارند، یا بدون مجوز بسازند، یا به جای دیگر بروند.
در مورد نقش نهادهای صنفی، اثباتی گفت که خانه سینما در دولت احمدینژاد تحت فشار بود تا حذف شود، و نهاد قدرت نهادهای موازی ساخت. او که عضو هیئتمدیره بود، توضیح داد که در یک روند فرسایشی اما مستمر، تعریفهای حقوقی و اجتماعی نهاد مدنی را تثبیت کردند تا قدرت حق دخالت نداشته باشد. شعار تبلیغاتی روحانی برای باز کردن خانه سینما بود و این نهاد نمود مقاومت مدنی شد، هرچند وزارت ارشاد همچنان در انتخاب اعضای هیئتمدیره دخالت میکند.
اثباتی گفت که حاضر نیست در صورت تحمیل کاندیداها توسط وزارت ارشاد، مجددا نامزد شود. او امیدوار است خانه سینما هرگز به خواست قدرت تن ندهد. در دوره خود طرحی برای برگزاری سمینارهای درباره سانسور، سیاهنمایی، خطوط قرمز، نظام دستمزد، اقتصاد سینما، پروانهها، سیستم اکران و مسائل دیگر پیش بردند، اما به علت گرفتاریهای روزمره پیگیری نشد.
اثباتی معتقد است اگر مباحث در افکار عمومی مطرح شود، رسانهها بازتاب دهند و در فضای مجازی بحث شود، میتواند بیمعنی بودن برخی ایدههای حاکم بر سرنوشت فیلمسازان را روشن کند. گله او از خانه سینما پرهیز از مطرح کردن این مسائل است، چرا که مذاکرات بین مدیران بدون دخالت اعضا است و اعضا منفعل میشوند.
در واکنش به نامه اثباتی، فریدزاده رئیس سازمان سینمایی در جلسه حکم اعضا گفت که ملاکها بر پایه شرع و قانون و اخلاق شفاف هستند. اثباتی این سه مورد را قابل گفتگو دانست و پرسید کدام شرع؟ کدام قانون؟ کدام اخلاق؟ او به فیلم علت مرگ نامعلوم اشاره کرد که توسط شوراهای قبلی توقیف شده بود، اما بعدها با گروه دیگر به نمایش درآمد و تحسین شد. اثباتی از فریدزاده خواست سازوکار شفافیت را توضیح دهد، آیا بدون سند مکتوب شورا اعمالنظر میکند، و فیلمساز چگونه تکلیف خود را بداند.
اثباتی در نامه به عسگرپور نیز اشاره کرد که لایحه قانون راهاندازی سازمان نظام سینمایی و حمایت از حقوق مادی و معنوی آثار سینمایی در سال ۱۳۸۷ تدوین شده بود، اما متأسفانه پیگیری نشد. گفتگو با امیر اثباتی ادامه دارد.
