تاریخچه سانسور و توقیف فیلمهای سینمایی ایران؛ از حاجی واشنگتن تا قاتل و وحشی

تاریخچه سانسور و توقیف فیلمهای سینمایی ایران؛ از حاجی واشنگتن تا قاتل و وحشی, اولین قانون مدون نظارت بر آثار سینمایی در ایران به سال ۱۳۰۹ و لایحه نمایشها و سینماها بازمیگردد.

در آن قانون هر سینما مکلف بود مدیر مسئول خود را به شعبه معارف بلدیه معارفه کند و هر تکه از فیلمی که بلدیه منافی اخلاق و عفت بداند، در حضور مدیر سینما قطع، قوطیبندی، لاک و مهر شده و به صورت کتبی تحویل داده میشد.\سازماندهی فعلی شورای نظارتامروز مطابق آییننامه نظارت بر نمایش فیلم، اسلاید و ویدئو، اعضای شورای عالی نظارت متشکل از سه کارشناس امور فرهنگی و سینمایی، دو فیلمساز معتبر به نظر خانه سینما، یک نماینده شورای بازبینی و مدیرکل نظارت و ارزشیابی (به عنوان دبیر جلسه) هستند که با حکم وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی منصوب میشوند.

فیلمهای فاخر و عامهپسندی بودهاند که مسائل اجتماعی و فرهنگی عمیق را مطرح میکردند.

در ادامه مهمترین این فیلمها مرور شده است.\حاجی واشنگتن (۱۳۶۱)علی حاتمی این فیلم را درباره اولین سفیر ایران در آمریکا ساخت، اما به دلایل اظهارنشده و احتمالاً مغایرت با روحیه انقلاب توقیف گردید. فیلم تنها در جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۱ نمایش یافت و در دوران حیات حاتمی اکران عمومی نیافت. سرانجام در ۲۰ خرداد ۱۳۷۷ به نمایش در آمد.

وعالعرض ماند. داستان زنی از طبقه مرفه است که خانه اعیانیاش را مأمن فقرا میکند.

به دستور مستقیم معاون سینمایی زمان و به بهانه توهین به انسان و مردم توقیف شد و پس از خرداد ۷۶، از ۲۲ مهر ۱۳۷۷ اکران گردید. این فیلم در کنار سهگانه پری، سارا و لیلای مهرجویی، ابعاد فکری و احساسی زن ایرانی را به تصویر میکشد.\\آدم برفی (داوود میرباقری، ۱۳۷۳)این فیلم به علت زنپوشی بازیگر مرد و اعتراضات شدید (حتی از سوی انصار حزبالله) دچار مشکل شد و توسط عزتالله ضرغامی توقیف گردید.

یترین فیلم تاریخ سینمای ایران که طویلترین صفهای تماشاچی را داشت.

گروهی از علما و روحانیون (از جمله حسن روحانی) با آن مخالفت کردند و فیلم پس از چند روز با فشارهای شدید توقیف شد. تبریزی نقل میکند آقای روحانی به من گفتند فیلم توقیف و با شما هم باید برخورد شود.\\سنتوری (داریوش مهرجویی)نام اولیه علی سنتوری بود و به علت ممیزی تغییر یافت. اکران آن در ۳ مرداد ۱۳۸۶ به بهانه عدم کنترل جو سالن لغو شد. هفت ماه بعد سیدی قاچاق آن با زیرنویس انگلیسی به بازار آمد.

مهرجویی درباره سرنوشت فیلم میگوید آن را برداشتند قیمهقیمه کردند و سوزاندند.\\به رنگ ارغوان (سیدجمال ساداتیان)این فیلم مراحل ساخت را در سکوت طی کرد و در جشنواره ۲۳ فیلم فجر از نمایش جلوگیری شد. پس از ۴ سال توقیف، در اسفند ۱۳۸۸ اکران عمومی یافت و سیمرغ بلورین جایزه نگاه مردمی را با ۶۸ درصد آرا دریافت کرد.

داستان بازگشت مخفیانه یک فعال سیاسی برای دیدن دخترش و داماندازی نیروهای امنیتی را روایت میکند.\\باد ما را خواهد برد (عباس کیارستمی، ۱۳۷۸)برندهٔ جایزه بزرگ هیئت داوران و فیپرشی جشنواره ونیز و از ۵۰ فیلم تأثیرگذار دههٔ ۹۰ میلادی به انتخاب جشنواره تورنتو.

با وجود دریافت پروانه نمایش، هرگز امکان اکران عمومی در ایران را نیافت.\\خانه پدری (کیانوش عیاری، ۱۳۸۹)این فیلم در دی ۱۳۹۳ اکران شد اما در روز اول به علت صحنهای خشن از پرده پایین کشیده گردید.

پس از پنج سال با اصلاحات جزئی و ردهبندی سنی ۱۵+ در آبان ۱۳۹۸ اکران شد، اما پنج روز بعد با دستور دادستانی مجدداً توقیف و نهایتاً در ۲۲ آبان ۱۳۹۸ از توقیف درآمد.\\عصبانی نیستم (رضا درمیشیان، ۱۳۹۲)تنها نماینده ایران در ۶۴مین جشنواره برلین که با استقبال شدید مواجه شد. نسخه جشنواره فجر با ۱۷ دقیقه سانسور و حذف آخر فیلم نمایش داده شد.

به دلیل اشارات به دوران احمدینژاد، به فیلم حمایتکننده فتنه لقب داده شد و پس از کشمکشهای طولانی و تهدیدهای بسیج دانشجویی، در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۷ با ۲۱ دقیقه کوتاهتر اکران گردید.\\برادران لیلا (سعید روستایی، ۱۴۰۱)بدون پروانه نمایش در جشنواره کن ۲۰۲۲ اکران شد و برندهٔ جایزه فیپرشی (بخش غیررسمی) گردید. سازمان سینمایی به تهمت تخلفات و سرپیچی از مقررات آن را توقیف کرد.

تهیهکننده و کارگردان ممنوعالکار شدند و روستایی به شش ماه زندان محکوم گردید. فیلم داستان زنی است که برای حل مشکلات اقتصادی خانواده، برادرانش را به خرید واحد تجاری ترغیب میکند.\\قاتل و وحشی (حمید نعمتالله، ۱۳۹۸)این فیلم از سال ۱۳۹۹ توسط وزارت ارشاد توقیف شده بود. در ۶ اسفند ۱۴۰۱ پروانه نمایش تنها برای اکران بینالمللی صادر شد.

در بیانیه سازمان سینمایی آمده است وحشت و خشونت علت عدم نمایش نبوده، تنها تصاویر بازیگر زن با موی تراشیده این امکان را سلب کرده است. فیلم در بهمن ۱۴۰۳ برای نخستین بار در جشنواره فیلمهای ایرانی نیویورک نمایش یافت و اکران آن در چهل و سومین جشنواره فجر لغو گردید.\امروز بسیاری از این فیلمهای توقیفی در سایتهای غیرمجاز و پلتفرمهای نمایش خانگی در دسترساند؛ گویی برچسب توقیفی خود بهانهای شده برای تکثیر دانلود و بهانهای برای سینماهای آنسو که بغل گشودهاند.