>> افزایش نرخ سرطان ناشی از استفاده بیش از حد از سیتی اسکن؛ هشدار محققان >> محققان هشدار م

>> افزایش نرخ سرطان ناشی از استفاده بیش از حد از سیتی اسکن؛ هشدار محققان >> محققان هشدار میدهند که با افزایش چشمگیر تعداد سیتی اسکنهای انجام شده در ایالات متحده، ریسک ابتلا به سرطان ناشی از پرتوهای یونیزان نیز در سطح جامعه رو به رشد است. اگرچه این فناوری تشخیصی نقش حیاتی در نجات جان دارد، اما استفاده غیرضروری از آن میتواند پیامدهای جدی درازمدت داشته باشد.

آمارهای نگرانکننده در مورد سیتی اسکن و سرطان بر اساس یک مطالعه بینالمللی تحت رهبری محققان دانشگاه کالیفرنیا و منتشر شده در JAMA، پیشبینی میشود که سطوح پایین پرتوهای یونیزان ناشی از سیتی اسکنها میتواند به طور تئوری مسئول حدود ۵ درصد از تمام سرطانهای جدید در آینده در آمریکا باشد.

محققان بر اساس دادههای سال ۲۰۲۳ تخمین زدهاند که ۹۳ میلیون آزمایش سیتی اسکن بر روی ۶۲ میلیون بیمار انجام شده که میتواند به توسعه نزدیک به ۱۰۳ هزار مورد سرطان در سالهای آتی منجر شود. افزایش ۳۰ درصدی در تعداد معاینات در کمتر از دو دهه دادهها نشان میدهد تعداد سیتی اسکنهای انجام شده در ایالات متحده از سال ۲۰۰۷ تا به امروز بیش از ۳۰ درصد افزایش یافته است.

بخشی از این افزایش ناشی از پیشرفتهای پزشکی است، اما محققان تأکید دارند که تعداد قابل توجهی از این آزمایشها از نظر بالینی ضروری نبوده و تنها بیمار را در معرض تشعشع غیرلازم قرار دادهاند. ریسک فردی پایین، اما بار جمعی بالا محققان تأکید میکنند که احتمال ابتلا به سرطان برای یک فرد منفرد در اثر یک سیتی اسکن بسیار پایین است و بیماران در موارد ضروری و با دستور پزشک نباید از انجام این آزمایش امتناع کنند.

با این حال، وقتی این ریسک بسیار کوچک در مقیاس ملی و بر روی دهها میلیون نفر تجمع یابد، بار بیماری سرطان در جامعه به شدت افزایش مییابد. مبنای علمی و چالشهای اثبات رابطه ارزیابی خطرات پرتوهای سطح پایین بر پایه دادههای بلندمدت بازماندگان بمب اتمی هیروشیما و ناگازاکی استوار است. در گروهی ۲۵ هزار نفری که دوز تابش دریافت شده سه برابر دوز معمول سیتی اسکن بوده، افزایش معناداری در نرخ سرطان مشاهده شده است.

با این حال، تعمیم این نتایج به بیمارانی که دوزهای کمتر و پراکنده دریافت میکنند، همچنان موضوع بحث میان دانشمندان است، زیرا شواهد قطعی برای اثبات رابطه مستقیم پرتوهای سطح پایین و سرطان در انسان وجود ندارد. تعادل بین منفعت و زیان متخصصان بر این باورند که سیتی اسکن ابزاری قدرتمند و اغلب نجاتدهنده جان است.

پیامد اصلی این پژوهش، ترساندن بیماران نیست، بلکه هشدار به پزشکان و سیستمهای بهداشتی برای رعایت اصول تبریر و بهینهسازی است؛ یعنی سیتی اسکن تنها زمانی دستور داده شود که ضروری باشد و با کمترین دوز تشعشع ممکن انجام گیرد. >> راهکارهای کاهش تشعشع در سیتی اسکنهای مدرن پیشرفتهای فناوری در سالهای اخیر امکان انجام سیتی اسکن با دوزهای بسیار پایینتر تشعشع را فراهم آورده است.

تکنیکهایی نظیر کنترل دوز خودکار، بازسازی تکراری و پروتکلهای بهینهسازی شده برای کودکان و افراد لاغر، میتوانند دوز پرتو را تا ۵۰ تا ۸۰ درصد کاهش دهند بدون اینکه کیفیت تشخیصی تصویر به طور قابل توجهی تحت تأثیر قرار گیرد. متأسفانه، این تکنولوژیها در تمام مراکز درمانی به طور یکسان پیادهسازی نشدهاند و تفاوتهای زیادی در دوز تشعشع بین بیمارستانهای مختلف وجود دارد.

نقش پزشکی هستهای و رادیولوژی در مدیریت دوز رادیولوژیها و متخصصان فیزیک پزشکی نقش محوری در اطمینان از ایمنی بیمار ایفا میکنند. آنها باید پروتکلهای استانداردی را برای هر نوع معاینه تدوین کنند، عملکرد دستگاهها را به طور منظم با استفاده از فانتومهای استاندارد کالیبراسیون کنند و دوز تشعشع دریافت شده توسط بیمار را در پرونده پزشکی ثبت نمایند.

استفاده از سیستمهای نظارت بر دوز تشعشع به عنوان یک استاندارد مراقبت در بسیاری از کشورها الزامی شده است تا از تجاوز از مقادیر مرجع تشخیصی جلوگیری شود. اهمیت آموزش پزشکان درخواستدهنده بخش قابل توجهی از سیتی اسکنهای غیرضروری ناشی از عدم آگاهی کامل پزشکان درخواستدهنده (مانند پزشکان اورژانس، جراحان و پزشکان خانواده) درباره ریسکهای تشعشع و وجود روشهای جایگزین است.

آموزش مستمر در مورد اصول تصویربرداری هوشمند و تصویربرداری هوشمند برای کودکان میتواند به کاهش چشمگیر تعداد معاینات غیرموجه کمک کند. پزشکان باید قبل از درخواست سیتی اسکن، خود از سه پرسش مطمئن شوند ۱) آیا نتیجه این تست مدیریت بیمار را تغییر میدهد؟ ۲) آیا روش بدون تشعشع (مانند سونوگرافی یا MRI) جایگزین مناسبی است؟ ۳) آیا این تست قبلاً تکرار نشده است؟

رویههای جایگزین تشخیصی سونوگرافی و MRI در بسیاری از موارد بالینی، سونوگرافی (التراساوند) و مغناطیستصویربرداری (MRI) میتوانند جایگزینهای عالی و بدون تشعشع یونیزان برای سیتی اسکن باشند. برای مثال، در ارزیابی زایمان، بیماریهای کبد، مساره صفرا، و بسیاری از عفونتهای بطنی و پلوین، سونوگرافی روش انتخاب اول است. در مورد بیماریهای عصبی، مفصلی، و های نرم، MRI دقت تشخیصی بالاتری دارد و هیچ ریسک تششععی ایجاد نمیکند.

توسعه دسترسی به این مدالیتهها و کاهش زمان انتظار برای آنها، استراتژی کلیدی برای کاهش وابستگی به سیتی اسکن است. گروههای پرریسک کودکان، زنان باردار و بیماران مزمن بازارگان حساسیت بالا به تشعشع، کودکان، جنین در رحم مادر و بیماران با بیماریهای مزمن که نیاز به تصویربرداری مکرر دارند (مانند بیماریهای التهابی روده، سرطان، یا عیوب قلبی مادرزادی) هستند.

برای کودکان، ریسک سرطان ناشی از تشعشع به دلیل حساسیت بالای بافتهای در حال رشد و عمر طولانیتر برای ظهور سرطان، چندین برابر بزرگسالان است. پروتکلهای مخصوص کودکان با دوز بسیار پایین باید در تمام مراکز الزامی باشد. برای زنان باردار، اگر تصویربرداری ضروری باشد، روشهای بدون تشعشع اولویت اول هستند و در صورت لزوم سیتی اسکن، حفاظتهای گونادال و تنظیم دوز به شدت ضروری است.

راهکارهای سیاستگذاری و مدیریت سلامت در سطح ماکرو، سیاستگذاران میتوانند با الزام به ثبت دوز تشعشع در پرونده الکترونیک بیمار، ایجاد سیستمهای پشتیبانی تصمیمگیری کلینیکی (CDS) یکپارچه در سامانههای سفارشدهی الکترونیک (CPOE)، و انگیزهدهی مالی به مراکزی که پروتکلهای بهینهسازی دوز را اجرا میکنند، نقش مؤثری ایفا کنند.

همچنین، ایجاد بانکهای ملی دوز تشعشع برای مقایسه عملکرد مراکز و شفافسازی آمارها برای عموم، میتواند فشار اجتماعی و حرفهای برای بهبود عملکرد ایجاد نماید. آینده تصویربرداری هوش مصنوعی و پزشکی دقیق هوش مصنوعی (AI) در حال انقلاب در تصویربرداری پزشکی است. الگوریتمهای یادگیری عمیق میتوانند تصاویر با نویز بالا (ناشی از دوز پایین تشعشع) را بازسازی و کیفیت آنها را به سطح تصاویر دوز استاندارد برسانند.

این تکنولوژی امکان انجام سیتی اسکن با دوزهای فوقالعاده پایین ( CT) را فراهم میکند که ریسک سرطان را به حداقل میرساند. همچنین، هوش مصنوعی میتواند به پزشکان در تصمیمگیری برای درخواست یا عدم درخواست تصویربرداری کمک کند و موارد غیرضروری را پیش از انجام تست شناسایی نماید. پزشکی دقیق در آینده نزدیک، بر اساس پروفایل ژنتیکی و حساسیت فردی به تشعشع، دوز و نوع تصویربرداری را برای هر بیمار شخصیسازی خواهد کرد.

نتیجهگیری تعادل هوشمندانه بین منفعت و ریسک سیتی اسکن یکی از بزرگترین دستاوردهای پزشکی مدرن است که روزانه جانهای بیشماری را نجات میدهد. هدف از انتشار این یافتهها، ایجاد ترس و وحشت یا انکار مزایای این تکنولوژی نیست، بلکه فراخوان به عمل کردن با مسئولیت مشترک است.

پزشکان باید با آگاهی کامل درخواست دهند، رادیولوژیها باید با دوز بهینه انجام دهند، صنعت باید تکنولوژیهای کمریسکتر ارائه دهد، و سیاستگذاران باید چارچوبهای قانونی و انگیزههای مناسب را تدوین نمایند. بیمار نیز باید آگاه باشد که حق دارد از پزشک خود بپرسد آیا این سیتی اسکن واقعاً لازم است؟ آیا جایگزین بدون تشعشع وجود دارد؟

و آیا دوز تشعشع برای من بهینه شده است؟ تنها با این همکاری میتوانیم از قدرت تشخیصی سیتی اسکن بهرهمند شویم بدون اینکه بار سرطانهای قابل پیشگیری را بر دوش جامعه تحمیل کنیم.