
قسمت بزرگی از علم جانورشناسی در ۶۰ سال قبل بر این مسئله دلالت دارد که ما
تحول دیدگاه علم درباره هوش و آگاهی حیوانات از انکار دکارت تا شناخت حقوق هشتپاها
علم جانورشناسی در شصت سال پیش بر این باور دلالت داشت که انسانها هوش حیوانات را دستکم میگیرند. رنه دکارت در قرن هفدهم میلادی ادعا میکرد حیوانات تنها بیجانهایی هستند که نه تنها قادر به درک حسی نیستند، بلکه توانایی عواطف یا افکار را نیز ندارند.
یورو نیوز در گزارشی نوشت که امروزه این دیدگاه منسوخ شده و مباحث روزمره بر سر میزان فکر کردن حیوانات میچرخد، نه اینکه آیا اصلا فکر میکنند یا خیر.
آیا حیوانات آگاهی و شعور دارند؟
پاسخ به این سوال بستگی دارد که آگاهی در حیوانات اساسا به چه معناست، زیرا میتواند بسیار متفاوت باشد. مفهوم آگاهی آنقدر گسترده است که احتمالا بهتر است بر مسأله حسیگرایی یا حسمندی (توانایی ادراک حسی) تمرکز کنیم. حسمندی مفهومی است که به توانایی یک حیوان برای داشتن تجربههای ذهنی و شخصی اطلاق میشود.
از آنجا که حسمندی امری ذهنی است، اندازهگیری آن نیز دشوار است. بهگونهای که با وجود شواهد علمی دهها ساله، تازه در سال ۲۰۲۱ میلادی بود که هشتپاها و ماهیهای مرکب در بریتانیا بهصورت قانونی بهعنوان موجودات حسمند شناخته شدند، در حالی که در ایالات متحده این موضوع همچنان در دست بررسی است.
سوی دیگر این مبحث — که مورد علاقه فیلسوفان یونان باستان بود — این است که آیا حیوانات میتوانند استدلال کنند، یا بهویژه استنتاج منطقی انجام دهند یا خیر. اما با گذشت بیش از دو هزار سال، تا کنون وجود اثبات حیوانی برای این موضوع مورد گفتوگو است و تایید نشده است.
آیا هوش حیوانات را میتوان اندازهگیری کرد؟
دیدگاه رایج در ارتباط با هوش حیوانات تمایل بسیاری به وجود یک سلسلهمراتب دارد و طبیعتا انسانها خود را در صدر آن قرار میدهند. شیمپانزهها، دلفینها (پستانداران دریایی)، فیلها و چند گونه از پرندگان معمولا بهخاطر هوش خود مورد تحسین قرار میگیرند، در حالی که سایر حیوانات در ردههای پایینتر در نظر گرفته میشوند.
با این حال، برخی دانشمندان سودمندی اینگونه سلسلهمراتب را به چالش میکشند و معتقدند تعریف هوش مفهومی دشوار است و حتی آزمونهای عادلانهای برای سنجش آن وجود ندارد. اما در بیشتر موارد، اهمیتی ندارد که آنها از درجات مختلفی از هوش برخوردارند یا نه؛ مهم این است که آنها در جنبههای گوناگون بهاندازه کافی هوشمند بودهاند که بتوانند بمانند و در طبیعت رشد کنند.
ما بیش از حد بر انواع هوشی که خودمان داریم تمرکز میکنیم، در حالی که حیوانات هوشهای شگفتانگیزی دارند که ما هرگز به آنها دسترسی نداریم. وقتی مشاهده میکنیم که برخی حیوانات از ابزار استفاده میکنند یا برای خود برنامهریزی میکنند، آن زمان استدلال کردن اینکه آنها فکر نمیکنند دشوار است. با این حال، انسانها این ویژگی را بسیار کمتر به حیوانات ردههای پایینتر در سلسلهمراتب فکری نسبت میدهند.
این نحوه تفکر بهصورت قابلتوجهی بر نحوه رفتار ما با گونههای گوناگون حیوانی تأثیر میگذارد. بهعنوان مثال، همه غمگین خواهند شد که شیمپانزهها در قفسهای آزمایشگاهی کوچک نگهداری شوند، اما تعداد زیادی از مردم از خوردن تخممرغهای مرغهایی که در شرایط تنگ مرغداریها نگهداری میشوند، غمگین نیستند.
اکثر تحقیقات در ارتباط با هوش بر روی گونههایی متمرکز شده که انتظار میرود باهوشتر باشند. این بدان معناست که ما در واقع شواهدی مبنی بر اینکه گونههای دیگر باهوش نیستند نداریم؛ به این دلیل رتبهبندی ما از ابتدا ناعادلانه است. زاغها به حافظه اجتماعی خود تکیه میکنند تا بهترین مکانها و کمتردیدهترین آنها را برای نهان کردن غذا انتخاب کنند، در حالی که پرندگان دیگر برای یافتن غذا زمین را با ابزارهایی که در اختیار دارند حفاری میکنند، حال آنکه توانایی استفاده از ابزار بیشتر به انسان نسبت داده میشود.
حیوانات به یکدیگر چه میگویند؟
با پیشرفت فناوری و ابزارهای هوش مصنوعی، در سال ۲۰۲۵ میلادی شاهد خواهیم بود که از هوش مصنوعی و ابزارهای یادگیری ماشین برای فهمیدن ارتباطات حیوانات استفاده شود. هماکنون حجم زیادی از دادههای مربوط به آوای حیوانات در حال گردآوری است تا بتوانیم از طریق هوش مصنوعی الگوریتمهای زبانی حیوانات را تشخیص دهیم.
این مطالعه نیاز به اطلاعات گسترده از شرایط و آوای حیوانات گوناگون دارد. شاید دنبالههای صداهای حیوانات، شبیه ساختار معنادار در زبان انسان باشد.