کشف گونه باستانی هلیکوباک‌تر پیلوری با قدمت بیش از صد هزار سال در مطالعه بین‌المللی نیتشر
یک مطالعه بین‌المللی گسترده با مشارکت محققان ایرانی در مجله معتبر نیتشر منتشر شد که در آن گونه‌ای باستانی از باک‌تری هلیکوباک‌تر پیلوری با قدمت بیش از صد هزار سال شناسایی شده است. این پژوهش تحت رهبری دکتر عباس یادگار، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و رئیس آزمایشگاه مرکز تحقیقات بیماری‌های منتقله از راه آب و غذا، در مهرماه ۱۴۰۳ تدوین و در شماره اکتبر ۲۰۲۴ مجله نیتشر با ضریب تأثیر ۵۰ به چاپ رسیده است.
همکاری جهانی در تحلیل ژنوم هزاران سویه
این مطالعه مشترک توسط دانشمندان صاحب‌نام در حوزه‌های ژنومیک، تکامل و بیماری‌زایی عفونت‌های معده انجام شده است. محققان مجموعه‌ای بی‌سابقه از بیش از نه هزار ژنوم کامل هلیکوباک‌تر پیلوری از سراسر جهان را جمع‌آوری و برای باز‌سازی تاریخچه تکاملی، گسترش و شیوع واریانت‌های گوناگون این باک‌تری مورد تحلیل قرار داده‌اند. برای جمع‌آوری نمونه‌ها از بیش از بیست کشور، تلاش‌های گسترده‌ای با مشارکت متخصصان می‌کروبیولوژی، ژنومیک، بیوانفورماتیک، زیست‌شناسی مولکولی و تکاملی، تحقیقات سرطان و بیماری‌های گوارش صورت گرفته است.
سهم ایران در این پژوهش بین‌المللی
از ایران نیز در مجموع ۲۴۴ سویه هلیکوباک‌تر پیلوری با ویژگی‌های ژنتیکی متنوع، که طی سال‌های متوالی در بانک می‌کروبی آزمایشگاه تحقیقات هلیکوباک‌تر پژوهشکده بیماری‌های گوارش و کبد از بافت معده بیماران جدا‌سازی و ذخیره شده بودند، در این مطالعه مورد استفاده قرار گرفت. این اطلاعات با ژنوم سایر سویه‌های جهانی مقایسه و نتایج حاصل تحلیل شدند.
کشف گونه بومی سرسخت با قدمت صدها هزار سال
دکتر یادگار از کشف غیر‌منتظره یک نوع بسیار نزدیک به سویه‌های هلیکوباک‌تر پیلوری خبر داد که نام سرسخت بر آن گذاشته شده است. بر اساس نتایج، این گونه بومی به احتمال زیاد صدها هزار سال پیش پدید آمده و همراه با انسان در سراسر قاره‌های جهان گسترش یافته است. نتایج نشان می‌دهد این گونه زیست‌محیطی اختصاصی معده انسان‌هایی است که رژیم غذایی آن‌ها به طور عمده شامل گوشت یا ماهی بوده است.
تنوع ژنتیکی و راز‌های رژیم غذایی اجداد
تنوع ژنتیکی مشاهده شده در باک‌تری‌های معده انسان می‌تواند اطلاعات ارزش‌مندی در رابطه با رژیم‌های خوراکی اجداد و نیاکان ما فراهم کند. معده انسان به دلیل اسیدیته بالا محیطی نامناسب برای سکونت می‌کروارگانیسم‌ها محسوب می‌شود، اما آنزیم اوره‌آز هلیکوباک‌تر پیلوری محیط اسیدی اطراف باک‌تری را خنثی کرده و شرایط کلونیزاسیون و رشد را فراهم می‌سازد.
تفاوت مکانیزم اوره‌آز در سویه‌های مختلف
سویه‌های هلیکوباک‌تر پیلوری پروتئینی در آنزیم اوره‌آز خود می‌سازند که اتم‌های نیکل را در خود جای می‌دهد. اما اکثر سویه‌های هلیکوباک‌تر، از جمله آن‌هایی که در جمعیت‌های بومی و همچنین ببر‌ها و یوزپلنگ‌ها یافت می‌شوند، اوره‌آز نوع دوم را کدگذاری کرده‌اند که به جای نیکل، اتم‌های آهن را در خود جای می‌دهند. یافته‌های مطالعه نشان می‌دهد این نوع از آنزیم اوره‌آز به هلیکوباک‌تر برای زنده ماندن در معده گوشت‌خواران که اسیدی‌تر از معده همه‌چی‌خواران است و دسترسی بیش‌تری به اتم‌های آهن و دسترسی کمتری به نیکل دارند، پشتیبانی می‌کند.