قالیباف: یارانه نقدی به ۸۲ میلیون نفر می‌رسد، کالا برگ الکترونیکی جایگزین می‌شود
محمدباقر قالیباف در نشست خبری چهارشنبه خود اعلام کرد که در حال حاضر به ۸۰ تا ۸۲ میلیون نفر یارانه نقدی پرداخت می‌شود که این رویه نیازمند بازنگری است. وی افزود مقدار یارانه مددجویان از ۶۰۰ هزار تومان به نزدیک یک میلیون تومان افزایش یافته اما برای حمایت مؤثر‌تر از دهک‌های پایین جامعه، باید سبد کالایی به صورت جدی‌تر اجرایی شود.
رییس مجلس شورای اسلامی یادآوری کرد که در سال ۱۴۰۱ هنگام حذف ارز ترجیحی، مجلس به دولت اجازه اجرا داد اما الزام خاصی تعیین نکرد؛ با این حال شرط گذاشت که در صورت اجرای این تصمیم، دولت موظف به راه‌اندازی کالا برگ الکترونیکی برای فراهم کردن نیاز‌های اساسی مردم باشد. قالیباف مقصد را فراهم کردن یک سبد کالایی الزامی شامل اقلام خوراکی، کالا‌های حوزه درمان، بهداشت و حتی اقلام جهیزیه دانست و گفت دولت و آقای پزشکیان نیز همراه‌ی می‌کنند.
به گزارش صبح زود، در فاز اول ۱۲ قلم کالا و در ادامه ۲۵ قلم دیگر تحت پوشش قرار می‌گیرند به طوری که رشد قیمت این کالا‌ها از رشد حقوق کارمندان و کارگران فرا‌تر نروید. طرح کالا برگ الکترونیکی از بهمن ۱۴۰۲ با نام طرح فجرانه آغاز شده بود و ۱۱ قلم کالای اساسی از جمله برنج، روغن، ماکارونی، شیر، مرغ و تخم‌مرغ به خانوار‌ها ارائه می‌شد تا تأثیر منفی پرداخت نقدی یارانه‌ها بر تورم کاهش یابد.
این طرح که در ابتدا برای هفت دهک جامعه اجرا می‌شد، از تیرماه ۱۴۰۳ به علت مشکلات زیرساختی و کمبود منابع مالی متوقف گردید. مشمولان از طریق سامانه یار و فروشگاه‌های زنجیره‌ای همانند جانبو و هایپرفامیلی کالا‌های خود را دریافت می‌کردند. برخی کارشناسان از مشکلات احتمالی همانند تشکیل رانت و کمبود کالا انتقاد داشتند.
مخالفت و چالش‌های اجرایی
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، با اشاره به محدودیت‌های موجود در عرصه منابع و زیرساخت‌های طرح کالا برگ الکترونیکی اظهار داشت دولت از همه راهبرد‌های ممکن بهره‌گیری خواهد کرد تا اطمینان حاصل شود معیشت اقشار کم‌درآمد تحت تأثیر قرار نخواهد گرفت و در صورت فراهم شدن شرایط و زیرساخت‌های ملزوم، طرح کالا برگ الکترونیکی به اجرا در خواهد آمد.
در سوی دیگر، حمید صمصامی، نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی و موافق این طرح، در واکنش به سخنان برخی دولتمردان مبنی بر اینکه دولت در اجرای طرح کالا برگ الکترونیکی با محدودیت منابع و مشکلات زیرساختی روبرو است، گفت شگفت است که دولت می‌گوید بستر این کار را ندارد، به چه علت دولت بستر این کار را فراهم نمی‌کند؟ وی معتقد است این کار به هیچ وجه پیچیده نیست و با اشاره به اینکه ما بیش‌تر از ۱۰۰ پایگاه اطلاعاتی متفرق داریم، یادآوری کرد که قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی اگر به خوبی اجرا شود، بستر اطلاعاتی بسیار خوبی بین دستگاه‌ها فراهم می‌شود.
سخنگوی کمیسیون تلفیق بودجه نیز روز قبل اعلام کرد که کمیسیون تلفیق در مصوبه‌ای مقرر کرد تا سرپرستان خانوار مشمول یارانه نقدی در صورت تغییر شیوه به پرداخت غیر‌نقدی، از کالا برگ الکترونیکی بهره‌گیری کنند.
تجربه تاریخی و نمونه‌های جهانی
نظام توزیع کوپنی در ایران در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ با هدف مدیریت کمبود کالا در دوران جنگ و تحریم به کار گرفته شد. این سیستم در ابتدا توانست توزیع نیاز‌های اساسی را تا حدودی مدیریت کند، اما با گذشت زمان معایبی چون فساد گسترده، نابرابری در توزیع و کاهش کیفیت کالا‌ها، به کارآمدی آن صدمه زد و منجر به حذف تدریجی شد.
اکنون کالا برگ الکترونیکی به عنوان بازطراحی این تجربه با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین مطرح شده است. دیجیتالی‌سازی این فرآیند می‌تواند شناسایی دقیق‌تر اقشار آسیب‌پذیر، توزیع هدفمند‌تر یارانه‌ها و کاهش هدررفت منابع را ممکن سازد، اما ابزار‌های دیجیتال به تنه‌ایی نمی‌توانند مشکلات ساختاری عمیق‌تر را حل کنند.
در سطح جهانی، برنامه SNAP در آمریکا از طریق کارت‌های الکترونیکی به خانوار‌های کم‌درآمد پشتیبانی می‌کند، اما به علت محدودیت در انتخاب کالا، هزینه بالای اجرا و عدم کنترل مؤثر قیمت‌ها با انتقادات مواجه شده. در هند، نظام توزیع عمومی (PDS) اگرچه فقر مطلق را کاهش داده، اما فساد گسترده و ناکارآمدی در توزیع، اثربخشی را محدود کرده است.
چالش‌های پیش رو و تصمیم نهایی
در ایران، اجرای کالا برگ الکترونیکی با چالش‌های بسیاری مواجه است. اگرچه این طرح می‌تواند به بهبود هدف‌مندی یارانه‌ها کمک کند، اما مسائلی نظیر تورم ساختاری، نظارت ناکافی، و وابستگی به واردات کالا‌های اساسی همچنان پابرجا هستند. تخصیص کالا برگ بدون تقویت تولید داخلی، می‌تواند فشار بیش‌تری بر منابع ارزی بیاورد و حتی باعث ایجاد تقاضای کاذب و افزایش قیمت‌ها در بازار آزاد شود.
دولت چهاردهم اکنون به عنوان تصمیم‌گیرنده نهایی باید با دقت و تحلیل دقیق، اجرای طرح کالا برگ الکترونیکی را مورد ارزیابی قرار دهد. این طرح می‌تواند راه‌حلی برای حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و کنترل تورم در بخش کالا‌های الزامی باشد، اما پیش از هر‌گونه تصمیم‌گیری، ملزوم است ابعاد گوناگون آن از جمله زیرساخت‌های اقتصادی، ظرفیت تولید داخلی و توان نظارتی کشور به دقت سنجیده شود.
در جمع‌بندی، چند مسئله کلیدی در مورد طرح کالا برگ الکترونیکی وجود دارد. اول، الزام تعیین سیاست حمایتی آشکار است آیا یارانه نقدی باید کاملا حذف شود و جای خود را به کالا برگ بدهد، یا هر دو همزمان اجرا شوند؟ ترکیب این دو می‌تواند به فساد و ناکارآمدی منجر شود. دوم، ضعف در شناسایی دقیق اقشار کم‌درآمد است، چرا که تغییرات مداوم در دهک‌بندی‌ها شفافیت و هدف‌مندی این طرح را تحت تأثیر قرار می‌دهد. مسئله مهم دیگر، تأثیر واقعی این طرح بر معیشت مردم است. با توجه به اینکه یک‌سوم جمعیت زیر خط فقر قرار دارند و بخش بزرگی از دو سوم باقی‌مانده در نزدیکی آن هستند، باید ارزیابی شود که آیا مقدار پشتیبانی ارائه‌شده از طریق کالا برگ می‌تواند به بهبود حالت معیشتی این اقشار منجر شود یا تنها یک عمل موقتی خواهد بود.